سلام و درود و ادب به پیشگاه حضرت موعود، مهدی صاحب الزمان (عج ) که آغاز نوروز به یمن پر برکت وجودش در سراسر هستی زیبا جلوه گر می شود و انتظار ظهورش تجلی « حول حالنا الی احسن الحال » است. و این است رمز پیوند نوروز با انتظار ظهور ، که نوروز لحظه تغییر و تحول در زمین و زمان است و انتظار چشم براهی نیکوترین تغییرها و زیباترین تحول هاست.
بهار هنگام رستاخیز طبیعت است و شاید هم از این روست که سبزه سبز کردن در آغاز سال و به هنگام جشن نوروز میان ایرانیان تنها نماد و یک جشن کشاورزی و یا رستاخیز طبیعی نیست ، بلکه یاد بود آفرینش ازلی و نخستین است ، چنانکه برخی معتقدند نوروز در اصل جشنی بوده که به مناسبت آفرینش نژادها بر پا می شده است اما بهار به نماد بازگشت زندگی پس از مرگ درایران و جهان بارها و بارها خود را به شکل اسطوره نمایان کرده است.
جشن نوروز از چنان پیشینه کهنی برخوردار است که نمی توان زمان برگزاری نخستین نوروز ، را به درستی تخمین زد اما در اساطیر ایرانی بر پایی نوروز را به جشمید نسبت داده اند و درباره آن روایت های گوناگونی آورده اند، همچون بر تخت نشستن جمشید مسافرت او و با تخت پرنده از قله دماوند به بابل در یک روز و پاکسازی دین توسط او .
گفتنی است که این جشن ( یا مشابه آن ) در بین النهرین باستان نیز سابقه دارد چنان که در این ایام جشن « اکیتو » و جشنواره یازده روزه نیسان برگزار می کردند. جزئیات این جشن ها چنان که روایت شده باآیین های کهن نوروزی مشابهت هایی داشته است. از برپائی مراسم نوروز و مراسم آن در دوره های پیش از اسلام ، از دوره هخامنشیان تا روزگار ساسانیان گزارش هایی موجود است که چگونگی اجرای این مراسم را به ویژه در دربار پادشاهان به خوبی تصویر می کند، این جشن خاص دربار نبوده و در بین مردم نیز از اقبال فراوانی برخوردار بوده است.
در آن روزگار نوروز به دو بخش نوروز کوچک ( عامه ) نوروز بزرگ ( خاصه ) تقسیم می شد و بیشتر روایات ها حاکی از آن است که شاهان و بزرگان در پنج روز نخست از فروردین به پرداختن ور سیدگی و دیدار و بار عام طبقات گوناگون مردم سرگرم بودند ( نوروز کوچک ) و ششم فروردین را خلوت می کردند و به خود و خاصان اختصاص می دادند.
بر این اساس نوروز بزرگ ، روز ششم فروردین بوده که بنابر سنت زاد روز خجسته زرتشت (ع) بوده است. براساس روایتی کهن بیست و پنج روز پیش از نوروز داوزده ستون از خشت خام اطراف حیاط دربار برپا میکردند و بر فراز هر ستونی دانه ای از حبوبات می کاشتند، در روز نوروز بزرگ محصول برداشت شده و براساس رشد آن پیش بینی می کردندکه کدام محصول درآن سال بیشتر خواهد شد.
پس از اسلام نیز از اهمیت نوروز کاسته نشد و در روایات تاریخی و مذهبی بر اهمیت آن نیز افزوده شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود .
در سده های اول و دوم هجری دلبستگی های عمیق ایرانیان مسلمان به حفظ سنتهای پایدار خود باعث شد که آرام آرام مقام و منزلت نوروز شناخته شود و بزرگان دینی نیز بر ارج و اعتبار آن صحه بگذارند در کتب معتبر حکایات مختلف و روایات متعددی در این زمینه ذکر شده است و همه بیانگر اینست که به مرور در آشناییهای مسلمانان با ایرانیان معلوم شد که برگزاری جشنهای نوروزی منافاتی با اساس اعتقادات دینی نداردو این رسم بر زمانی متعلق است که به طور طبیعی ، ایام نزهت و نظارت است بر اموری جاری که شادمانی و خیر همگانی را در پی دارد و اگر در گوشه و کنار مخالفتهائی نیز بوده از میان رفته و موافقتهای متعددی از سوی علما و فقها و زمرة اندیشمندان جهان اسلام جای آن را گرفت.
روایتهای شیعه و اهل تسنن هر دو حکایت از این دارد که نوروز نه تنها مورد توجه بزرگان دین بوده لکن از ویژگیهای خاصی نیز برخوردار است که مورد تائید و تاکید ایشان قرار گرفته که در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود.
1- علامه مجلسی در بحار الانوار از معلی بن خنیس " نقل می فرمایند که :
روز نوروز خدمت امام جعفر صادق (ع) رفتم. فرمودند آیا میدانی امروز چه روزی است ؟ عرض کردم : عجم امروز را بزرگ می داند و تبرک می جویند و برای همدیگر هدیه می فرستند. حضرت امام صادق (ع) فرمودند : به بیت عتیق ( کعبه ) سوگند می خورم که نوروز از زمان قدیم است تاریخ آن را برای تو بگویم ؟ عرض کردم : یاد گرفتن تاریخ آن بهتر است برای من اگر زنده شوند دوستانم و بمیرند دشمنانم.
فرمودند : نوروز روزی است که در عالم ذر خداوند از بندگان پیمان گرفت که او را بپرستند و مشرک نشوند و ایمان به پیغمبران و ائمه بیاورند.
- نوروز ، روزی است که آفتاب تابید و هوا که موجب حیات است و زیدن گرفت و زمین خلق شد.
- نوروز ، روزی است که کشتی نوح بر نقطه ای از زمین به نام ( جودی ) نشست .
- نوروز ، روزی است که جبرئیل بر پیغمبر (ص) نازل شد.
- نوروز؛ روزی است که حضرت ابراهیم (ص) بتها را شکست .
- نوروز روزی است که ( شب آن ) پیغمبر (ص) علی (ع) را بر کتف خود بلند کرد و بتهای قریش را از فراز کعبه به زیر افکند وخرد کرد.
- نوروز ، روزی است که پیغمبر (ص) به اصحاب امر کرد ، با علی (ع) بیعت نمایند.
- نوروز ، روزی است که امیر المومنین (ع) بر نهروانیان غالب شد و ذوالثدیه را که پیغمبر (ص) به ابی بکر و عمر امر کرد بکشند و نکشتند ، کشت .
- نوروز ، روزی است که قائم ما مهدی موعود(عج ) و ولاة امر ظاهر می شوند.
- نوروز ، روزی است که قائم ما مهدی موعود (عج ) بر دجال غالب می گردد و در کناسه کوفه او را دار می زند.
- هیچ نوروزی نیست که ما اهل بیت انتظار فرج نداشته باشیم ، چون از روزهای ما و شیعیان ما است ، عجم احترام آنها را نگه داشتند و شما ضایع کردید. 1
2- امام صادق (ع) فرمودند : نوروز روز نیکوئی است برای همه کارها ، خرید و فروش ، غرس اشجار ، زراعت و ... در نوروز حضرت اسماعیل (ع) فرزند حضرت ابراهیم به دنیا آمدند. 2
3- حضرت امیر المومنین (ع) فرمودند، فرزندی که در نوروز بدنیا بیاید مبارک است و صفات خوبی خواهد داشت.3
4- حضرت امام جعفر صادق (ع) به معلی بن خنیس می فرمایند: روز نوروز غسل کن و پاکیزه ترین لباس خود را بپوش ، و به بهترین عطر خود رامعطر نما،و آن روز را روزه بگیر بعد از نوافل نماز ظهر و عصر چهار رکعت ( به دو سلام ) بخوان 4
5- حضرت امام جعفرصادق (ع) روایت ذیل را فرمودند و معلی بن خنیس نوشت :
روز نوروز روزی است که پیغمبر (ص) در غدیر خم برای امیر المومنین (ع) بیعت گرفتند و مردم اقرار به ولایت او نمودند. خوشا به حال کسی که به ولایت او ثابت بماند و وای بر کسی که پیمان را بشکند.5
6- مفضل بن عمر از امام جعفر صادق (ع) روایت نمود : خداوند به حزقیل پیغمبر وحی نمود ارزش و قدر نوروز نزد من زیاد است و با خود قرار داده ام هر مومنی در این روز حاجت خود را بخواهد برآورم.6
7- در دعام الاسلام آمده است : پالوده برای حضرت امیرالمومنین (ع) آوردند، سئوال نمودند مناسبت این چیست ؟ عرض شد روز نوروز است فرمودند : همه روزها را اگر بتوانید نوروز قرار دهید ، آنگاه با سرانگشت چشید و فرمودند بسیار گوارا و شیرین است ولی ما نمی خواهیم خود را با آنچه عادت نکردهایم عادت بدهیم ، بردارید طبق را ، برداشتند.7
8- روز نوروز مجوس خدمت حضرت امیر المومنین (ع) ظرفهایی از نقره پر از شکر هدیه آوردند، حضرت قبول نمودند و بین اصحاب خود تقسیم نمودند و از جزیه مجوسیان حساب کردند.8
از این رو عظمت نوروز و بر پاداشتن جشن با شکوه آن در قرون اولیه پیدایش اسلام وقتی بیشتر شد که عده ای از دانشمندان و فضلای ایرانی ، به استناد کتب و اسناد و احادیث وگاه شماری گفتند روزی که حضرت علی بن ابی طالب (ع) به جانشینی پیغمبر اسلام (ص) برگزیده شد و بر مسند خلافت و امامت نشست ، مصادف با نوروز بوده است. به دنبال این عقیده عده ای از ایرانیان که فقط به اصول و احکام دین علاقهمند بودند و از آداب و سنن ملی دور شده بودند به نوروز و آئین های آن توجه دوباره پیدا کردند و در برگزاری این سنت کهن و زنده نگهداشتن رسوم و آداب آن کوشیدند.
شعرا نیز از جمله هاتف اصفهانی و قاآنی و ... دراینباره ابیاتی را سروده اند که اشاره به جلوس حضرت علی (ع) در تقارن با جشن عید نوروز دارد.9
بنابراین از نظر مسلمانان جهان ، نوروز ، روزی مبارک است چرا که حق تعالی در کتاب آسمانی خود فرموده است « ان الدین عندا... الاسلام »10
از نظر خداوند دین یعنی اسلام و تسلیم بودن در برابر احکام الهی ، هرگاه شارع مقدس برای مسلمانان فرمانی صادر فرمود اطاعت می شود و هرگاه آنان را از عملی بازداشت خودداری میگردد.
خداوند در قرآن مجید فرموده است:
« آنچه را که رسول برای شما میآورد بگیرید و از آنچه که شما را بازداشت خودداری کنید. »11
نوروز همانگونه که در اخبار وارد شده است روزی مبارک است و همچنان که گفته شد علمای دین این اخبار را نقل کرده اند.
ضمناً شیخ جلیل مرحوم شیخ احمد بن فهد در کتاب «المهذب البارع » در باب اغسال مندوبه میگوید : « نوروز روزی است گرانقدر » بسیاری از احکام شرع در میان ملتهای سالفه وجود داشته است مانند: ختنه که در شریعت یهودیان بوده و روزه که در شریعت مسیحیان وجود داشته و همین احکام در اسلام فسخ نگردیده بلکه از طرف اسلام امضاء شده است و شارع مقدس آداب و اعمال نیکی از طرف خود برای این روز دستور داده است.
در نهایت هر چند که نوروز از جمله اعیاد زرتشتیان و دیگران بوده ولی شارع مقدس آن را تایید و امضا فرموده است و پس از آنکه مسلمانان پی بردند که نوروز از طرف شارع مقدس هم تائید شده و دیگر کسی نمی تواند آنرا بدعت بداند بلکه برعکس بجا آوردن اعمال آن و نیکو داشتن آن سبب استحکام و اهمیت ویژه آن نیز می باشد.
نوروزتان پیروز
مهدی غیاثی
اسفند90
پی نوشت
1- بحار الانوار ، ج 14 ، امین الضرب ، ص 206 / وسایل ، چاپ جدید ، ج 5 ، ص 289
2- بحارالانوار ، امین الضرب ، ج 14 ، ص 206
3- بحار الانوار ، امین الضرب ، ج 14 ، ص 208
4- وسایل ، چاپ جدید ، ج 2 ، ص 960 ، باب الاغسال المندوبه ، ج 5 ، ص 287 و باب الصلاه المندوبه ، ج 7 ، ص 347 ، باب الصوم المندوب
5- بحارالانوار ، ج 14 ، ص 213 ، وسایل ، ج 5 ، ص 288
6- مستدرک الوسایل ، ج1 ، ص 471
7- و ملیه الاولیاء ، ج1 ، ص 180 ، دعائم الاسلام ، ج 2 ، ص 113
8- سفینه البحار ، ج 2 ، ص 582
9- براساس تحقیقات پژوهشگران در صورتی که قتل خلیفه سوم را در ایام تشرین (روزهای 11 و 12 و 13 ماه ذی الحجه) سنه 35 هجری ، بدانیم و خلافت حضرت علی(ع) را هم از روز وقوع همان واقعه فرض کنیم مطابقت نوروز با جلوس آن حضرت بر مسند خلافت مأخذ صحیحی پیدا می کند چه آن سال ، واقعاً روز یازدهم ذی الحجه مطابق با اولین روز فروردین سال 25 یزدگردی بود. (رضی ، هاشم ، گاه شماری و جشنهای ایرانیان باستان ، ص 389)
10- سوره آل عمران ، آیه 19
11- سوره حشر ، آیه 7