پیش فرض های دولت الکترونیکی

امروز در دنیا هیچ صنعتی به اندازه ی صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات برگشت سرمایه ندارد. اما، برای پیشرفت سریع و توسعه فناوری اطلاعات، سرمایه گذاری در بخش زیرساخت های فنی و فرهنگی الزامی است.
مقدمه
در حال حاضر، یکی از مهمترین کاربردهای ICT، فراهم کردن بستر لازم جهت ارائه مناسب و مؤثر خدمات بخش دولتی و شکل گیری پدیده ای به نام دولت الکترونیکی (E-Government ) است.
دولت الکترونیکی به سرعت در حال گسترش است. در حقیقت، موفقیت کشورهای توسعه یافته در تحقق دولت الکترونیکی بود که جهت گیری مثبت دیگر کشورهای جهان را، جهت استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در انجام امور به همراه داشت. چرا که، دولت الکترونیک حقیقتا، فرصتی استثنائی برای بازسازی و نوسازی دولت است. مخصوصا زمانی که، انتظارات افراد در مورد خدمات، محصولات، نحوه و کیفیت ارائه آن بطور روزافزون در حال تغییر بوده و پاسخگوترین شکل دولت نیز برای برآورد آن دولت الکترونیک است. پس چنانچه با رویکردی مناسب، امور پر مخاطب به سوی الکترونیکی شدن پیش برود، این امر کاهش هزینه‌های مالی، وقت و انرژی را بدنبال داشته و موجب صرفه جویی گسترده و رضایت عمومی می شود.
تعاریف دولت الکترونیکی
اگر خدمات به صورت یکپارچه و 24 ساعته و مستقیم به عامة مردم -حتی در روزهای تعطیل- ارائه شود، می توان گفت دولت الکترونیکی شکل گرفته است. در ابتدا بد نیست، برای درک درست مطلب و آشنا شدن با آن، به پاره ای از تعاریف موجود در زمینه دولت الکترونیکی بپردازیم.
1) به کارگیری فناوری اطلاعات در بخش های مختلف به منظور افزایش بهره وری و ارتقای سطح خدمات رسانی دولت است.
2) در دسترس قرار دادن کلیه خدمات دولتی به صورت الکترونیکی و افزایش میزان استفاده از خدمات کلیدی
3) مفهوم دولت الکترونیک به معنای استفاده سهل و آسان از فناوری اطلاعات (IT) به منظور توزیع خدمات دولتی بدون واسطه به مشتری و در طول شبانه روز است.
4) دولت الکترونیک روشی برای دولت ها به منظور استفاده از فناوری های جدید است تا امکانات لازم برای دسترسی مناسب به اطلاعات مورد نیاز و خدمات دولتی و ارائه فرصت های یکسان برای شهروندان در فرآیندها و نهادهای مدنی را فراهم کند.
پس می توان گفت دولت الکترونیکی، دولتی است که تمام بخشهای آن از طریق رایانه و به صورت ۲۴ ساعته در یک بستر مخابراتی ایمن و پرسرعت به یکدیگر متصل شده و تمام بخشها به یک بانک اطلاعاتی واحد دسترسی داشته و خدمات را از طریق هر نوع وسیله ارتباطی مانند: اینترنت، تلفن، پیامک، پست و غیره در اختیار مردم قرار دهند.
اهداف دولت الکترونیک
هدف کلی دولت الکترونیکی، ارائه خدمات با کیفیت تر و سریعتر با هزینه کمتر و رضایت بالاتر به مردم است. به گونه ای که، دولت چابک تر شده و پاسخگویی بهتری به نیاز شهروندان داشته باشد. البته این امر، موجب افزایش رضایت مردم و برقراری عدالت اجتماعی که از اهداف دولت نیز است، می شود.
تحقق دولت الکترونیکی
برای تحقق دولت الکترونیکی، باید نحوه ی عملکرد دولت تغییر کرده، تمامی فرآیندها و عملیات از ابتدا تا انتها به صورت الکترونیکی انجام شود. لذا، استفاده صرف از رایانه، بدون تغییر در ساختار و روشهای موجود، به تحقق دولت الکترونیکی نمی انجامد. بلکه، باید در روشهای اجرا و تصمیم گیری یا کیفیت خدمات تغییر ایجاد کرد. پس به یک برنامه توسعه ای و اجرائی که تمام جوانب دولت را در بر بگیرد، نیاز است. به این ترتیب، ساده سازی نحوه ارایه خدمات به مردم و تسهیل دسترسی آنها به اطلاعات، بهبود کارآیی و اثربخشی دولت از طریق حذف لایه ها و سطوح مدیریتی، کاهش هزینه ها توسط تجمیع امور و حذف مراحل زاید، اساس اجرای دولت الکترونیکی است.
به هر حال، هنگامی که قرار است خدمات دولتی به صورت الکترونیکی و پیوسته ارایه شود، باید اطمینان یافت که مردم می توانند به راحتی از خدمات آن بهره مند شوند. در حقیقت، بزرگترین دغدغه ی مسوولان، تسهیل دسترسی عمومی به این خدمات است.
عوامل موثر در ایجاد دولت الکترونیکی
مطالعه اقدامات کشورهای پیشرو در زمینه دولت الکترونیکی نشان می دهد، در آغاز برای اجرای دولت الکترونیکی سرمایه گذاری اولیة فراوانی نیاز است. گاهی هزینه های ایجاد، نگهداری و توسعه شبکه ها و پایگاه های اطلاع رسانی سراسری، مانعی بر سر راه ایجاد آن است. به علاوه، بازگشت سرمایه هم سریع نیست. اما در عین حال، نباید دلسرد شد. چرا که صرفه جویی های بعدی، جبران این هزینه ها را کرده و در کل مقرون به صرفه است و در نتیجه باید در اجرای آن مصمم بود.
مزایا
تحقق دولت الکترونیکی به معنای حذف کامل روش سنتی نیست. اما، برای استفاده از مزایای دولت الکترونیکی، باید عادتها را تغییر داد.
در دولت الکترونیکی با به کارگیری فناوری های جدید، فرآیندهای اساسی دولت مورد تجدید نظر قرار گرفته، شفافیت اطلاعات، افزایش کارآیی دولت، کوچک سازی و بهبود عملکرد دولت، تسهیل فرایندها، سیاستگذاری مبتنی بر واقعیتها و تحلیل داده ها، بهبود و تسریع فرایندهای ارائه خدمات عمومی در هر مکان و هر زمان، کاهش فاصله مردم با دولت، مشارکت شهروندان در تصمیم گیری های عمومی، گسترش عدالت اجتماعی از طریق ایجاد فرصت های برابر برای افراد و کاهش هزینه های دولت به دلیل صرفه جویی صورت می گیرد.
درحالت ایده آل، دولت الکترونیکی با کاهش ارتباط مستقیم فرد با دستگاهها، جلوی رانت خواری و پارتی بازی را گرفته و به تحقق عدالت می کوشد.
پس در صورت تحقق کامل دولت الکترونیکی باید انتظار داشت، از یک سو تمام شهروندان دسترسی بهتری به خدمات داشته، و از سوی دیگر، طیف خدمات گسترش یافته و خدمات ارائه شده متناسب با نیازها شود. در این صورت است که خدمات در جائی که مردم هستند ارائه می شود ، نه لزوما در جائی که دولت حضور دارد.
مشکلات پیاده سازی دولت الکترونیکی
مثل هر دولت سنتی، مشکلاتی پیش روی دولت الکترونیکی نیز وجود دارد. هر کشور بسته به نوع سرمایه گذاری و اولویت بندی های حضور در جامعه اطلاعاتی، دارای مشکلات خاص خود و قاعدتا وضعیت متفاوت با دیگر کشورها است. اما در کل، بدون توجه به شرایط و هزینه ی کشورها در زمینه ارتباطات و فناوری اطلاعات، می توان به یک سری مشکلات مشترک در پیاده سازی دولت الکترونیکی که پیش روی تمامی آنها وجود دارد اشاره کرد.
از آن جا که ارایه الکترونیکی امور نیاز به بستر مناسب دارد، لذا نخستین مشکل پیش روی هر کشوری توسعه زیرساخت های لازم و بهینه سازی زیرساخت های موجود است. بخشی که با یرنامه ریزی می تواند به سرعت آماده سازی شود. کشورهایی که اکنون به عنوان پیش رو در زمینه پیاده سازی دولت الکترونیکی لقب گرفته اند، به مرور و در یک بازه زمانی چند ساله توانسته اند این قابلیت را در خود ایجاد کرده و مرحله گذر از جامعه سنتی به جامعه اطلاعاتی را طی کنند و در این راه موفق شده اند. اما، کشورهایی که بنا به دلایلی دیرتر به ضرورت سرمایه گذاری در این زمینه پی برده و کار را آغاز کرده اند، برای جلو رفتن و استقرار دولت الکترونیکی، با مشکلات بیشتری مواجه اند. چرا که برای جبران شکاف دیجیتالی رخ داده، ناچارند، به سرعت برنامه ریزی کرده و اجرا کنند. البته مزایای الکترونیکی شدن به قدری است که، همه کشورها کمابیش اهمیت موضوع را درک کرده و به دنبال اجرایی کردن آن هستند.
از سوی دیگر، از آن جا که، حدّاقل امکانات لازم برای استفاده از خدمات دولت الکترونیکی، نظیر رایانه و خط اتّصال به اینترنت هزینه بر است. در برخی کشورها به عنوان مانعی بر سر راه استقبال اقشارکم درآمد از این خدمات بروز می کند. اما، چون مخاطب دولت الکترونیکی همه اقشار مردم هستند، باید به هر طریق ممکن و با برنامه ریزی و کمک های مناسب، سبب کاهش هزینه های اینچنین و دسترسی همگانی به خدمات شد.
همچنین، پیاده سازی دولت الکترونیکی علاوه بر مسائل فنی به شرایط جمعیّتی و جغرافیایی نیز وابسته است. مثلا در مناطق روستایی وکشاورزی، که به علت نبود توجه و اهمیت ندادن به توسعه مهارت های فردی، امکان استفاده از خدمات در این مناطق، کاهش می یابد، علاوه بر توسعه زیرساخت ها، لازم است به نحوی زمینه بهره مندی این گروه نیز از خدمات فراهم شود. تجربه موفق در این زمینه، توسعه مناسب دفاتر خدمات ICT روستایی است.
همچنین، کشورهایی که هنوز در زمینه سطح سواد عمومی با مشکل روبرویند، در مورد سواد دیجیتالی به صورت گسترده تری به مشکل بر خواهند خورند و باید در جهت افزایش سواد الکترونیکی جامعه بکوشند. البته به طور مثال می توان به تجربه کشورمان در این زمینه یعنی بحث آموزش مهارتهای هفتگانه رایانه ای اشاره کرد.
همان طور که می دانیم، خوشبختانه چند سالی است که در کشور بحث آموزش مهارتهای هفتگانه رایانه ای شروع شده و بسیار تاثیر گذار بوده است. هر چند جای کار بسیار دارد. اما، توانسته در محدوده وسیعی نتایج مثبتی به بار بیاورد.
البته باید توجه داشت که بهتر است، تمام اقشار جامعه به عنوان مخاطبان دولت و بهره بردارن از خدمات، این مهارت ها را بیاموزند و اگر احیانا بخشی موفق نشود، دولت باید راهکار مناسبی بینذیشد. چرا که ملاحظات امنیتی و جلوگیری از سوء استفاده احتمالی از اطلاعات کاربران موجب شده، افراد از دادن اطلاعات خود به دیگران پرهیز کنند. پس برای جلب اعتمادعمومی نسبت به توانایی دولت در حفظ امنیّت اطّلاعات، باید در جهت به ارتقای سواد الکترونیکی جامعه کوشید.
از سوی دیگر، تغییر فرهنگ و ذهنیت مردم دشوار است و باید روی اشاعة فرهنگ استفاده الکترونیکی از خدمات سرمایه گذاری کرد. در حقیقت، مهم این است که مردم را مطمئن کرد که، خدمات دولت الکترونیکی برای آنها، نسبت به سایر روشها دارای مزایای بیشتری است. بنابراین، استفاده از هر روشی که باعث بالا بردن فرهنگ و دانش مصرف‌کنندگان در بحث IT شود، مناسب است. لذا، نشان دادن اثرات مثبت الکترونیکی شدن امور، به همراه تصویب قوانین جدید و قابل استناد، فرهنگ استفاده از دولت الکترونیکی را تبلیغ می کند.
نتیجه:
دولت الکترونیکی حاصل درک درست از تحولات فناوری اطلاعات و بهره مندی از مزایای آن است. البته با در نظر گرفتن تأثیرات و پیامدهای ناشی از بکارگیری دولت الکترونیکی، راهکاری که برای جلوگیری از واکنش های ناگهانی در قبال این تحوّلات پیشنهاد شده، شروع آهسته و آرام و گسترش سریع است.
به هر حال، هم اکنون قابلیت خوبی در کشور وجود دارد و ارایه خدمات به طریق الکترونیکی را توجیه می کند. به خصوص با توجه به تاکید مقام معظم رهبری مبنی بر استفاده از مزایای این فناوری برای تسهیل امور مردم و همچنین تاکید و پیگیری رئیس جمهور و نام گذاری دولت دهم به عنوان دولت الکترونیک و تشکیل کارگروه دولت الکترونیک با حضور تمامی وزارتخانه ها و سازمانهای دولتی، در این زمینه، خوشبختانه عزم واحدی برای تحقق دولت الکترونیکی در کشور، دیده می شود که به جاست برنامه ریزی ها و اقدامات مد نظر نسبت به گذشته سرعت بیشتری پیدا کرده و انشاءالله شاهد تاثیر مثبت آن در زندگی مردم و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی جامعه باشیم.
زهرا غلامی