پیشینه تاریخی استان یزد

بنای اولیه یزد را برخی مورخان به زمان ضحاک نسبت می دهند، همچنانکه از میبد و ابرکوه دو شهر تاریخی دیگر استان، در زمان سلیمان نبی و ابراهیم پیامبر خبر داده اند. واژه یزد نیز واژه ای باستانی است که ریشه در”یزت Yazt” یا “یشت Yast” به معنای ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و … دارد. یکی از فصول پنجگانه اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان هم “یشت Yast” نامیده می شود.

 

از سوی دیگر مجموعه آثار باستانی پراکنده در سطح استان حکایت از پیشینه فرهنگی و تاریخی پربار این دیار می نماید. آثاری چون دست افزارهای سنگی در دره های شیرکوه، سنگ نبشته های کوه ارنان، و تکه سفل های منقوش نارین قلعه میبد که متعلق به دوره ایلامی هستند. علاوه بر این روایتی کانون مدنیت این استان را چهار نقطه باستانی مهریز و فهرج، یزد، رستاق و اردکان و میبد می داند. پژوهشگران این نقاط را که در مسیر شاهراه های باستانی ری – کرمان و پارس– خراسان قرار داشتند، جزو سرزمین دوردست مادها شمرده اند. اما بر اساس دیگر شواهد و مستندات می توان از اهمیت و نقش ویژه یزد در دوران هخامنشی سخن گفت. وجود راههای بزرگ، تاسیسات راهداری و مراکز پستی و چاپارخانه های متعدد، در واقع یزد را در یک هیبت مرزبان و نگهبان راههای مهم ایران آن زمان، در آورده بود. وجود پاره ای از یادگاری های کهن دینی نشان می دهد پیش از فراگیر شدن آیین “نوزرتشتی” در این منطقه، ادیان بستانی دیگری در این سرزمین رواج داشته است. از جمله این ادیان می توان به آیین مهر پرستی و نیایش آناهیتا اشاره کرد.

از دیگر نشانه های گویای تاریخ دیرین یزد، وجود سرو پنج هزار ساله ابرکوه و کشف سکه هایی مربوط به زمان پوراندخت ساسانی است که در میبد ضرب شده است.

یزد در دوره اسلامی

سرزمین یزد به دلیل قرار گرفتن در کنار شاهراه اصلی شرق و غرب ایران باستان، در نخستین دوره های اسلامی به دست مسلمانان افتاد. گروهی از قبایل “بنی تمیم” و “بنی عامر” در یزد مستقر شدند و کوی عرب ها را تشکیل دادند.

پس از تسلط “دیلمیان” بر جنوب و غرب ایران، گروهی از علویان نیز با مهاجرت به یزد، کوی حسینیان را بر پا ساختند. سرشناس ترین مهاجر علوی، امامزاده سید جعفر نام داشت که آرامگاهش از دیرباز زیارتگاه مردم است.

سلسله ها و حکامی که پس از اسلام بر یزد حکومت کرده اند، عبارتند از آل کاکویه که مساجد، مدارس و قناتهای متعددی در دهات واطراف شهر یزد احداث کردند. اتابکان، مغولان، آل مظفر که در زمان حکومت هفتاد و هفت ساله آنها منطقه یزد به اوج شکوفایی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی رسید. تیموریان، صفویان که در این دوره افراط در تعصبات مذهبی و کشتارهای بی مورد آنها، خسارت معنوی بزرگی را به ایران بویژه یزد وارد کرد، افشاریان و قاجاریه که آثار متعددی از این دوران برای یزد به یادگار مانده است.