جغرافیای سیاسی و اقتصادی

در حال حاضر این استان دارای  10 شهرستان،21 شهر، 21 بخش، 43 دهستان و دارای 963 روستا است .

شهرستانها

یزد : شهرستان یزد به وسعت ۲۳۹۷ کیلومتر مربع و جمعیت چهار صد و پنجاه هزار نفری به عنوان مرکز استان یزد به شمار میرود. یزد اولین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی جهان است. این شهرستان ملقب به دارالعباده نیز می باشد.

میبد : کوچکترین شهرستان استان که شامل یک بخش مرکزی و دو دهستان است و یکی از نمونه های نادر شهرهای باستانی ایران به شمار میرود. یک روایت افسانه ای از ساخت این شهر در زمان کیومرث و آمدن انسانها از راه آب و دریا به این منطقه حکایت میکند.

اردکان : شهرستانی با بیش از ۲۴ هزار کیلومتر مربع وسعت که در ۶۰ کیلومتری شمال غربی استان قرار گرفته و گفته میشود که در قرت هفتم هجری قمری بنا گذارده شده است. مردم این منطقه بیشتر به کشاورزی و باغداری اشتغال دارند.

اشکذر : شهرستانی در شمال غربی استان با وسعت ۵۴۶۷ کیلومتر مربع که داری دو بخش و سه دهستان می باشد. مرکز آن، شهرستان اشکذر است.

خاتم : بخش عمده این شهرستان زیر پوشش جنگلی قرار دارد و مهمترین قطب کشاورزی استان است. پرنده زیبا و نادر هوبره در شهرستان خاتم یافت میشود.

تفت : شهرستان تفت با وسعت ۵۹۴۸ کیلومتر مربع در جنوب غربی استان واقع شده و یکی از مناطق خوش آب و هوای یزد به شمار میرود. بیشترین فضای این شهرستان را بویژه در محلات قدیمی، باغها تشکیل میدهند. در تاریخ یزد همیشه آب تفت زبانزد خاص و عام بوده و بزرگترین مراکز پرورش کرم ابریشم و انار نیز در این شهرستان قرار دارند.

ابرکوه : این شهرستان با وسعت ۵۶۴۱ کیلومتر مربع در غرب استان واقع گردیده است. شهرستان ابرکوه در قدیم به عنوان یکی از شعب راه ابریشم، پر رونق و آباد بوده است.  تپه های سیاه رنگ اطراف ابرکوه را به زمان برافروختن آتش ابراهیم (ع) نسبت میدهند. این شهر در یکصد و چهل کیلومتری یزد قرار دارد.

مهریز : بنای شهرستان مهریز را به مهرنگار دختر انوشیروان و بنای روستای خورمیز در نزدیکی مهریز را به هرمز نسبت داده اند. در این شهرستان که در سی کیلومتری جنوب یزد قرار دارد، بیشتر مردم به کشاورزی اشتغال دارند.

بافق : شهرستانی در جنوب شرقی یزد که به علت فراوانی درختان خرما، ساخت صنایع دستی وابسته به نخل در آن رونق ویژه ای دارد. بافق در فاصلهء یکصد و بیست کیلومتری یزد قرار دارد.

منابع اقتصادی استان یزد

نام استان یزد از دیرباز با صنعت و فعالیت های تولیدی همراه بوده و در حال حاضر قریب به ۲۲۰۰ واحد تولیدی و صنعتی دارای پروانه بهره برداری هستند که در این میان نساجی، کاشی وسرامیک از جایگاه ویژه ای برخوردارند.

معدن: استان یزد در مجموع با چهار میلیارد تن ذخایر زمین شناسی یکی از مهمترین مناطق معدنی ایران به شمار می رود.

کشاورزی و دامپروری: شیوه کشاورزی نیمه سنتی و نظام خرده مالکی و دهقانی، بر کشاورزی استان یزد حاکم است و در حال حاضر بیش از ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی استان، زیر کشت محصولات باغی و زراعی قرار دارد.

فرهنگ عامه

جشن و اعیاد : عید نوروز، سیزده بدر، اعیاد مذهبی و جشن های مخصوص مراسم هایی چون ازدواج از مهمترین جلوه های فرهنگی و مذهبی این استان هستند که مردم چون سایر ایرانیان با رسوم ویژه و متنوع، آن را گرامی می دارند.

آیین سوگواری : پخت آش پشت تابوت . نوعی نان روغنی موسوم به سوروک از جمله مراسمی است که مردم یزد در هنگام مرگ بستگان خود انجام می دهند. یکی دیگر از آیین های ویژه، نخل بندی و نخل گردانی در ماه محرم است. نخل یا نقل به عنوان نماد از تابوت شهدای کربلا از جنس چوب است و آن را به شکل برگ درخت و یا سرو می سازند. در هنگام محرم مردم زیر پایه های نخل رفته و آن را با عظمت تمام به حرکت در آورده و چون جنازه ای با شکوه از میان موج جمعیت عبور   می دهند. راه اندازی مراسم سقا در مراسم عزادرای امام حسین (ع) که متشکل از گروهی نوجوان سیاهپوش است که به مردم با مشکهای خود آب می دهند و آراستن اسب زین کرده ای که کتل نام دارد و نماد اسب امام حسین (ع) می باشد، از دیگر آیین های ویژه ماه محرم به شمار می روند.

جشن های زرتشتیان: در هر ماه، هنگامی که نام ماه و روز با هم یکی می شوند، زرتشتیان ساکن یزد، جشن هایی برگزار می کنند که در این حشن ها نوروزگان، مهرگان و سده از همه مهمتر است.

در جشن نوروزگان در شب قبل از عید نوروز، هنگامی که تاریکی آخرین شب سال رنگ می بازد، زرتشتیان بر بام خانه های خود آتش می افروزند و فردای آن روز با چیدن سفره هفت سین جشن نوروز را آغاز می کنند. از مهمترین خوردنی های این روز، پالوده مروارد است که از اوایل زمستان برای تهیه گندم و نشاسته آن دست به کار می شوند.از دیگر جشن ها جشن مهرگان است که شش روز به طول می انجامد و گفته اند به مناسبت پیروزی ایرانیان بر ضحاک بر پا شده است. جشن سده یا جشن پیدایش آتش نیز از دیرباز رواج داشته و در صدمین روز زمستان برگزار می شود.

جشن گاهان بار یا جشن های فصلی: این جشنها سمبل شش مرحله آفرینش هستند و جزو جشن های مذهبی زرتشتیان محسوب می شوند. در این جشنها موبدان و مردم گرد هم می آیند و سرودهای اوستا را می خوانند.

جشن هیرومبا: جشنی شبیه آتش افروزی جشن سده که هر سال در هفته آخر ماه فروردین در شرف آباد اردکان برگزار می شود و مراسم آن دو روز طول می کشد.

مراسم سدره پوشی: در این مراسم که اکثر افراد فامیل حضور دارند، هنگامی که دختر یا پسر به سن سدره پوشی (هفت تا ده سالگی یا سن تکلیف ) می رسند جشنی از طرف والدین و طی مراسم خاصی دختر یا پسر سدره می پوشند. زرتشتیان همچنین در مراسم عقد کنان و عروسی نیز آئین های ویژه ای دارند که یادگار ایران باستان می باشد. آنها برای مراسم دفن مرده ها نیز مراسم خاصی را رعایت می کنند.

جشن عید مسیح یهودیان : این مراسم از طرف اقلیت کم تعدادی یهودی به مدت هشت روز و به مناسبت نجات قوم بنی اسرائیل توسط حضرت موسی (ع) در کنیسه هاداش یزد برگزار می شود.

 

خوراکی ها و شیرینی های یزدی

شولی: آشی است که با حبوبات و سبزی پخته می شود و در بین مردم یزد محبوبیت بسیار دارد.

شیرینی پزی: شیرین پزهای یزد را در اصطلاح خلیفه یا حاج خلیفه می نامند. این خلیفه های هنرمند از ۷۰ سال پیش تاکنون شیرینی های یزد را به ایران وجهان عرضه می کند. این شیرینی ها عبارتند از باقلوا، لوز بیدمشک، لوز پسته، لوز نارگیل، قطاب، نان برنجی، حاجی بادام و پشمک که به همراه صنایع دستی مانند ترمه، دارایی، زیلو،  سرامیک و سفال مهمترین سوغاتهای استان یزد محسوب می شود.

صنایع دستی و هنرهای سنتی یزد

قالی بافی : عمده ترین صنعت دستی یزد قالی بافی است.  نقشه های اصیل فرش یزد به نام های دواتی، گل ماهی، سردار جنگل و کرمانی است. حاشیه قهوه ای و زمینه قرمز سیر از مشخصات قالی های یزد است.

یزد در گذشته یکی از مراکز مهم نساجی ایران بوده است. تعداد کثیری  از مردم یزد و روستاهای اطراف آنرا در گذشته دستبافان و یا شعر بافان تشکیل میدادند، ظهور ماشینهای خودکار بافندگی لطمه ای جبران ناپذیری به این طبقه زد و تعداد زیادی از آنها مجبور شدند که به قالی بافی روی آورند. نقشهای قالی و قالیچه های یزد بیشتر تابع کرمان است ولی از نظر رنگ بهتر میباشد. رنگهای انتخاب شده آنها بیشتر گیاهی و یا رنگهای شیمیایی بسیار ثابت می باشد. قالی های نقش هراتی یزد بسیار معروف می باشد، دارهای قالی های یزد عمودی و گره های آن فارسی باف می باشد.

زیلو بافی : دست بافتهای زیبای  هنرمندان این دیار که با نوع زندگی مردم کویر همخوانی دارد از سابقهء دیرینه ای بر خوردار است. مرکز زیلو بافی استان شهرستان میبد است و قدمت زیلو بافی در این شهر به دورهء پیش از اسلام میرسد. زیلو یکی از مناسب ترین و بادوام ترین کف پوشها به ویژه برای مناطق کویری است. در حال حاضر بیشتر تولید زیلو به مصرف کفپوش مساجد و تکایا میرسد. قدیمی ترین زیلو با قرنها سابقه ی بافت هم اکنون در مسجد جامع میبد است. نقشهای زیلو به نامهای پرت توره، زلفک، رکنه دونی ( رکن الدین)، هشت پر کوچک و هشت پر بزرگ، بندرومی و گلیم مشهورند.

شعر بافی : کارهای شعر بافی متنوع و دست بافته های آن عبارتند از ترمه، زر بافی، شمد، دستمال، مخمل، دارایی و چادر شب که در این میان ترمه بافی سابقه ای ۲۵۰ ساله دارد و این پارچه زیبا همواره جزو سوغاتی های یزد تلقی میشود.

گیوه بافی که اغلب سرگرمی زنان روستایی در هنگام فراغت از کار است، حصیر بافی یا بافت بوریا که در آن از الیاف درخت خرما استفاده می شود، خورجین بافی یا لبافی، رو فرشی، احرامی و نمدمالی از دیگر هنرهای دستی هنرمندان یزدی به شمار می روند.

ترمه : ترمه پارچه ای است در نهایت زیبایی که تار آن از ابریشم طبیعی تابیده و پودش از ابریشم یا نخ پشم کرک الوان است.

در قدیم ترمه را با انگشتنان دست می بافتند و هم از این جهت به انگشت باف هم شهرت داشت. اما در حال حاضر تولید آن نیمه دستی است. ترمه در انواع شال و چارقدی بافته میشود. نقش های عمده ترمه بقه جقه، شاخ گوزنی،گل شاه عباسی و گل محمدی است. بافت این پارچه در ایران سابقه ای ۴۰۰ساله دارد و ابتدا توسط زرتشتیان از آن برای تهیه شلوارهای کمری که مخصوص مجالس عروسی است بهره می گرفتند.

غیر از پارچه زری که قدمت آن به دوره ساسانیان میرسد، بافته های دیگری چون مخمل، شمد، روتختی، جیم، سجاده، احرامی، قناویز، دندانی، رو فرشی و پارچه دارایی از دیگر هنرهای زیبای استان یزد است.

حصیر بافی : در استان یزد این هنر دستی منحصراً در شهر بافق و بخش های بهاباد و مبارکه رایج است، که از برگها و رشته های مویی ساقه ی درخت خرما در اندازه های مختلف تهیه می گردد. محصولات آن شامل بادبزن، سبد، کلاه، حصیر و .. می باشد.

گیوه بافی : بافت گیوه از گذشته های بسیار دور در این استان معمول بوده و گیوه پاپوش ظریف، سبک، گرم  و بادوام است که در انواع  مختلف در شهرستانهای تفت و مهریز، بخش نیر، روستاهای هنزا، بغداد آباد و بهاباد تهیه می گردد.

زرگری : یکی دیگر از هنرهای دستی استان یزد زرگری است که در آن زرگری با طرح های بسیار زیبا از نقوش ساده و هندی در تلفیق با سنگ های قیمتی، زیورهای متنوع برای زینت زنان و مردان می آفرینند. در استان یزد سالهاست که راسته ای تحت عنوان راسته زرگرها در بازار قدیمی خان ساخته شده است.

سفال و سرامیک : سفال گری از قدیمی ترین و شاید نخستین صنعت دست ساخت بشر از خاک بوده که قدمت آن در ایران به ۶۰۰ سال قبل از میلاد میرسد. میبد مرکز مهم سفال و سرامیک استان یزد است که عمده فعالیت های سفال و سرامیک  در آن متمرکز شده است.  در اصطلاح محلی به تولیدات سفال کواره می گویند.

با استفاده از منابع گل رسی و با برخورداری از قرنها تجربه و کار آموختگی، تولید انواع ظروف سفالی و سرامیکی در میبد رواج دارد. بخش عمده ای از سفالینه های میبد در داخل استان مصرف می گردد و بخشی نیز راهی بازارهای داخلی و خارجی می شود. سفال و سرامیک میبد با نقش های اصیل مرغ و ماهی و خورشید خانم شهرت دارد.

 

لباس های محلی : جبه، ارخالق، قبا، شال، نمد، چوقه، آبدست، شلیته (دامن چین چین) و جلیقه که بعضی از این لباس ها مانند جبه اکنون در مغازه های خیابان مسجد جامع عرضه می گردد.

آهنگری، کاشی سازی، سریشم سازی، قلم زنی، چرم سازی، شیشه گری و مو تابی نمونه هایی دیگر از صنایع دستی دیار ماست.